लन्डन — युरोपमा यस वर्षको गर्मी केवल तापक्रम बढेको मौसममा सीमित छैन। चरम गर्मी, लामो खडेरी र फैलिँदो डढेलोले पानी, कृषि, ऊर्जा, यातायात र जनजीवनमा गम्भीर दबाब सिर्जना गरिरहेको छ।
फ्रान्सदेखि ग्रिस, स्पेनदेखि क्रोएसिया तथा बेलायतदेखि बेल्जियमसम्म विभिन्न क्षेत्रमा डढेलो र असामान्य गर्मीका घटना देखिएका छन्। ग्रिसको सलामिना टापुमा लागेको डढेलोमा दुई जनाको मृत्यु भएको छ भने ५०० भन्दा बढी मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो। बेल्जियमको हाई फेन्स प्रकृति संरक्षण क्षेत्रमा लागेको ठूलो डढेलोले करिब ३० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र प्रभावित पारेको थियो र सयौँ मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो।
फ्रान्समा गर्मी र डढेलोको दोहोरो संकट
फ्रान्स युरोपको वर्तमान संकटबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित मुलुकमध्ये एक हो। अगस्ट मध्यसम्म फ्रान्समा डढेलोबाट प्रभावित वन क्षेत्र करिब १ लाख २० हजार हेक्टर पुगेको रिपोर्ट गरिएको छ। यद्यपि यो तथ्यांकलाई “जलेको क्षेत्रफल” वा “डढेलोबाट प्रभावित क्षेत्र” भनेर स्रोतअनुसार स्पष्ट छुट्याएर बुझ्न आवश्यक छ।
बोर्दो नजिकैको जिरोन्द क्षेत्रमा फैलिएको ठूलो डढेलोले करिब ४२० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ढाकेको थियो। प्रोभान्स क्षेत्रमा पनि डढेलो नियन्त्रणका लागि हजारौँ अग्निनियन्त्रक परिचालन गर्नुपरेको थियो।
समस्या आगोमा मात्र सीमित छैन। जुलाई २०२६ फ्रान्सका लागि रेकर्डकै सबैभन्दा तातो जुलाई बनेको थियो। देशको औसत तापक्रम २४.९ डिग्री सेल्सियस पुगेको र वर्षा दीर्घकालीन औसतभन्दा करिब ७० प्रतिशत कम भएको रिपोर्ट गरिएको छ।
बेलायतमा पनि पानीको दबाब
युरोपको दक्षिणी भागमा मात्र संकट सीमित छैन। बेलायतमा लामो समयको न्यून वर्षा र उच्च तापक्रमले पानीका स्रोतमा गम्भीर दबाब सिर्जना गरेको छ।
जुलाईको अन्त्यसम्म इङ्ल्यान्डका सात क्षेत्रमा आधिकारिक रूपमा drought घोषणा गरिएको थियो, जसले देशको करिब आधा भूभागलाई समेटेको थियो। त्यसपछि पनि सुख्खा मौसम जारी रहेकाले पानीको उपलब्धताप्रति चिन्ता बढेको छ।
सरकारी तथ्यांकअनुसार जुलाईको एक सातामा इङ्ल्यान्डमा दीर्घकालीन औसतको केवल ३ प्रतिशत वर्षा भएको थियो। नदीको प्रवाह मापन गरिएका स्थानमध्ये ८४ प्रतिशतमा पानीको बहाव सामान्यभन्दा कम थियो भने जलाशयमा पानीको भण्डारण पनि घटेको थियो।
पानीको संकटसँगै विभिन्न क्षेत्रमा गैरआवश्यक पानी प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ। बगैँचामा पाइपबाट पानी हाल्ने र गाडी धुनेजस्ता काममा लगाइएको प्रतिबन्धले जुलाईमै करिब २ करोड ३० लाख ग्राहकलाई असर गरेको थियो।
दक्षिण वेल्सको ब्लेनाभोन क्षेत्रमा लागेको डढेलो पनि लामो समयसम्म नियन्त्रण गर्न कठिन भएको थियो। चार हजार हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्र जलेको रिपोर्ट गरिएको छ।
सुक्दैछन् युरोपका नदी
खडेरीको अर्को गम्भीर प्रभाव युरोपका प्रमुख नदीमा देखिएको छ। डेन्युब र रायनजस्ता महत्वपूर्ण जलमार्गमा पानीको सतह असामान्य रूपमा घट्दा जल यातायात, ऊर्जा उत्पादन, कृषि र नदीमा निर्भर उद्योग प्रभावित भएका छन्।
पानीको सतह घट्दा कतिपय स्थानमा पुराना वस्तु तथा युद्धकालीन अवशेषसमेत बाहिर आएका छन्। नदीमा पानीको कमीले ऊर्जा उत्पादनमा समेत जोखिम बढाएको छ।
हंगेरीमा डेन्युबको पानीको सतह अत्यन्त घटेपछि देशको एकमात्र आणविक विद्युत् केन्द्रमा उत्पादनमा ठूलो असर परेको थियो। तर यसलाई लामो समयका लागि पूर्ण रूपमा बन्द भएको घटनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन; पानीको सतहमा सुधार आएपछि पूर्ण shutdown टरेको थियो।
फ्रान्सका साना नदी तथा खोलाहरूको अवस्था पनि चिन्ताजनक छ। जुलाईको अन्त्यसम्म ४० प्रतिशतभन्दा बढी साना जलमार्गमा बहाव अवरुद्ध वा पूर्ण रूपमा सुक्ने अवस्था देखिएको एक अध्ययनले जनाएको छ। यसले जलचर, जैविक विविधता र स्थानीय पानीको उपलब्धतामा दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।
कृषि र खाद्य सुरक्षामा असर
चरम गर्मी र खडेरीको प्रत्यक्ष असर कृषि क्षेत्रमा देखिन थालेको छ।
बेलायतमा कतिपय किसानले बाली समयभन्दा अगावै काट्न थालेका छन्। घाँस उत्पादन घटेपछि पशुपालक किसानले जाडोका लागि राखिएको forage समेत समयअगावै प्रयोग गर्न थालेका छन्।
फ्रान्समा पनि मकै उत्पादनमा ठूलो गिरावटको जोखिम छ। केही अनुमानअनुसार खडेरीका कारण यस वर्षको मकै उत्पादन आधाभन्दा बढी घट्न सक्छ। उत्पादन घटेमा खाद्यान्नको मूल्य र आपूर्ति शृंखलामा थप दबाब पर्न सक्ने चिन्ता छ।
खडेरीको आर्थिक लागत पनि ठूलो हुन सक्ने देखिएको छ। प्रारम्भिक आकलनअनुसार युरोपको खडेरीबाट हुने प्रत्यक्ष आर्थिक लागत कम्तीमा ५० अर्ब युरो पुग्न सक्छ। गर्मीसँग सम्बन्धित व्यापक लागतसमेत जोड्दा कुल आर्थिक प्रभाव १८० अर्ब युरो आसपास पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। यी भने प्रारम्भिक अनुमान हुन्, निश्चित क्षतिको अन्तिम तथ्यांक होइनन्।
एल निनोले थप जटिल बनाउन सक्छ मौसम
यसैबीच प्रशान्त महासागरमा एल निनोको प्रभाव बलियो बन्ने सम्भावना रहेको विश्व मौसम संगठन (WMO) ले जनाएको छ।
जुलाई ३१ मा जारी WMO को सूचनाअनुसार एल निनो अगस्ट–अक्टोबर २०२६ अवधिमा अझ बलियो हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले विश्वका विभिन्न भागमा औसतभन्दा बढी तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। कतिपय क्षेत्रमा खडेरीको जोखिम बढ्न सक्छ भने अन्य क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा हुन सक्छ।
तर युरोपमा अहिले देखिएको चरम गर्मी र खडेरीलाई एल निनोको मात्र परिणामका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। दीर्घकालीन विश्व तापक्रम वृद्धि, समुद्रको असामान्य तापक्रम, वायुमण्डलीय प्रणाली र माटोको चिस्यानमा आएको कमी पनि यस्ता घटनाका महत्वपूर्ण कारक हुन्।
अब प्रश्न नेपालतर्फ
युरोपमा देखिएको अवस्था नेपालका लागि पनि गम्भीर चेतावनीका रूपमा लिन सकिन्छ।
नेपालमा पनि तापक्रम वृद्धि, वर्षाको अनियमितता, लामो खडेरी, अचानक हुने अतिवृष्टि, बाढीपहिरो र वनडढेलोजस्ता जोखिम महत्वपूर्ण बन्दै गएका छन्। युरोपमा अहिले देखिएको संकटलाई केवल टाढाको मुलुकमा भइरहेको वातावरणीय विपत्तिका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।
पानीका स्रोतमा दबाब, कृषि उत्पादनमा कमी, वनडढेलोको जोखिम र चरम गर्मीले जनजीवनमा पार्ने असर कुनै एउटा देशको मात्र समस्या होइन। जलवायु परिवर्तनसँगै यस्ता जोखिमलाई व्यवस्थापन गर्ने क्षमता र पूर्वतयारी झन् महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।
युरोपमा अहिले देखिएको संकटले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—नेपालले आफ्नो पानी, वन, कृषि र जनजीवनलाई यस्तै चरम मौसमी संकटका लागि कति तयार बनाउँदैछ?
आज डढेलो र खडेरीसँग जुधिरहेको युरोपलाई केवल वर्तमानको संकटका रूपमा होइन, भविष्यका सम्भावित जोखिमबारे एउटा चेतावनीका रूपमा पनि हेर्न आवश्यक छ।
